“कृष्णात्परं किमपि तत्त्वमहं न जाने” अर्थात्, “म कृष्णभन्दा परको कुनै तत्वलाई जान्दिनँ” भन्ने यो उद्गार एउटा साधारण वाक्य मात्र नभएर सम्पूर्ण भक्तिमार्गको सार हो । यो उद्गारको गहिराइमा प्रवेश गर्दा हामीले एक अद्वितीय आध्यात्मिक आयाम, गहन दार्शनिक विचार र त्यसले समाजमा पारेको अमिट प्रभावलाई महसुस गर्न सक्छौँ । यो वाक्यले केवल कृष्णको सर्वोच्चतालाई मात्र स्थापित गर्दैन, भक्त र भगवान् बीचको अनन्त प्रेम, विश्वास र समर्पणको सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्दछ । यो निबन्धले यस उद्गारको आध्यात्मिक, दार्शनिक तथा सामाजिक प्रभावको विश्लेषण गर्नेछ।

“कृष्णात्परं किमपि तत्त्वमहं न जाने” भित्रको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको आध्यात्मिक गहिराई नै हो । आध्यात्मिक जगतमा सत्यको खोज नै परम लक्ष्य मानिन्छ । विभिन्न धर्म र दर्शनले सत्यलाई विभिन्न रूपमा परिभाषित गरेका छन्: कोही यसलाई निराकार ब्रह्म भन्छन्, कोही शिव भन्छन्, कोही शक्ति भन्छन् । तर, “कृष्णात्परं किमपि तत्त्वमहं न जाने” भन्ने यस वाक्यले सत्यको सर्वोच्च र पूर्ण रूपलाई भगवान् कृष्णको व्यक्तित्व (Personal God) मा स्थापित गर्दछ । यसको अर्थ हो, समस्त ब्रह्म, परमात्मा र भगवानको पूर्ण स्वरूप कृष्ण नै हुन् ।

भक्तिका माध्यमबाट कृष्णलाई जान्ने मार्ग अन्य ज्ञानमार्ग वा योगमार्गभन्दा भिन्न छ । यहाँ तार्किक ज्ञानभन्दा पनि भावनात्मक समर्पणलाई प्राथमिकता दिइन्छ । भक्तका लागि कृष्ण केवल एक ऐतिहासिक पात्र वा एक दार्शनिक अवधारणा मात्र नभएर उनका जीवनका प्रत्येक क्षणका साथी, गुरु, र सबै कुरा हुन् । मीराबाई, चैतन्य महाप्रभु, बल्लभाचार्य, विवेकानन्द जस्ता भक्तहरूले यसै भावलाई आफ्नो जीवनको केन्द्रबिन्दु बनाए । उनीहरूका लागि कृष्णको नाम, रूप, लीला र धाम नै सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको सार थियो । यसले भक्तलाई अहंको त्याग गरी ईश्वरसँग एकाकार हुन प्रेरित गर्छ ।

दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो “कृष्णात्परं किमपि तत्त्वमहं न जाने” ले केही महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू खडा गर्दछ: के सत्य एक व्यक्तित्व हो ? के ज्ञानको अन्तिम सीमा भक्ति हो? अद्वैत वेदान्तले ब्रह्मलाई निराकार र निर्गुण मानेको छ । तर, वैष्णव दर्शनभित्रको विशिष्टाद्वैत र शुद्धाद्वैत जस्ता शाखाहरूले ईश्वरलाई सगुण र साकार रूप मान्छन् । “कृष्णात्परं किमपि तत्त्वमहं न जाने” भन्ने वाक्यले सगुण ब्रह्मको सर्वोच्चतालाई प्रतिपादन गर्दछ । यस दर्शनअनुसार निराकार ब्रह्म सगुण रूपमा प्रकट भएपछि मात्र जीवसँग सम्बन्ध स्थापित गर्न सम्भव हुन्छ । कृष्णको रूपमा सत्यलाई अनुभव गर्न सकिन्छ, उनीसँग प्रेम गर्न सकिन्छ, र उनको सेवा गर्न सकिन्छ।

“कृष्णात्परं किमपि तत्त्वमहं न जाने” वाक्यले दार्शनिकहरूले परिकल्पना गरेको सत्य, शिव र सुन्दरको एकीकरणलाई पनि दर्शाउँछ । कृष्ण नै परम सत्य (पूर्ण ब्रह्म), परम शिव (समस्त कल्याणका स्रोत) र परम सुन्दर (सौन्दर्यको चरम अभिव्यक्ति) हुन्। यसैले, कृष्णलाई जान्नु भनेको सम्पूर्ण अस्तित्वको सारलाई जान्नु हो । यस दृष्टिकोणले ज्ञानको सीमालाई फराकिलो बनाउँदै केवल बौद्धिक ज्ञानभन्दा माथि गएर अनुभूतिजन्य ज्ञान (experiential knowledge) लाई महत्त्व दिन्छ।

यो दार्शनिक विचारको प्रभाव केवल व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित नभएर सम्पूर्ण समाज र संस्कृतिमा फैलिएको छ । भक्ति आन्दोलन: यो उद्गारले भारतभरि चलेको भक्ति आन्दोलनलाई ठूलो ऊर्जा प्रदान गर्यो। विभिन्न भाषा, क्षेत्र र वर्गका मानिसहरू भक्तिमार्गमा जोडिए। यसले धर्मलाई पण्डितहरूको एकाधिकारबाट मुक्त गराई सामान्य मानिससम्म पुर्यायो। कृष्ण भक्तिले जातपातको भेदभावलाई कम गरी सबैलाई एक सूत्रमा बाँध्न मद्दत गर्यो।

कला, साहित्य र संगीत: कृष्णका लीलाहरू, उनको व्यक्तित्व र उनको दर्शनले भारतीय कला, साहित्य र संगीतलाई अपार प्रेरणा दियो। हिन्दी, बंगाली, ओडिया, मराठी, नेपाली लगायतका अनेकौँ भाषाहरूमा कृष्णमा आधारित काव्य, भजन र लोकगीतहरूको विशाल भण्डार तयार भयो। भागवत पुराण, जयदेवको गीतगोविन्द, विद्यापतिको पदावली र मीराका भजनहरू यसका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। यी रचनाहरूले आम मानिसको जीवनमा नैतिकता, प्रेम र समर्पणको भावनालाई जगाए ।

नैतिक मूल्य: कृष्णको जीवन र गीताको उपदेशले समाजमा न्याय, धर्म, कर्तव्य र नैतिकताको शिक्षा दियो। “कृष्णात्परम् किमपी तत्वमहं नजाने” भन्ने भावले भक्तलाई कृष्णको आदर्शमा बाँच्न प्रेरित गर्छ, जसले गर्दा समाजमा सकारात्मक परिवर्तन आउँछ।

“कृष्णात्परम् किमपी तत्वमहं नजाने” भन्ने यो एक वाक्यले भक्तिमार्गको सार, वैष्णव दर्शनको दार्शनिक गहिराई र त्यसले समाजमा पारेको अतुलनीय प्रभावलाई समेटेको छ । यो केवल एक धार्मिक नारा नभई आध्यात्मिक जीवनशैलीको घोषणा हो । यसले हामीलाई सिकाउँछ कि सर्वोच्च सत्यलाई बुझ्नका लागि केवल बौद्धिक तर्क पर्याप्त हुँदैन, बरु त्यसका लागि हृदयको समर्पण र प्रेम आवश्यक हुन्छ । कृष्णलाई परम तत्व मान्नु भनेको सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको सौन्दर्य, प्रेम र ज्ञानलाई एउटै व्यक्तित्वमा समाहित भएको स्वीकार गर्नु हो । यसैले, यो उद्गार आज पनि अनगिन्ती भक्त र दार्शनिकहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ ।

मानव अस्तित्वका असंख्य द्वन्द्व, इच्छाहरू र मोह-माया बीच एउटा स्थिर, अनन्त र अद्वितीय केन्द्रबिन्दु हुन् ‘कृष्ण’। “कृष्णात्परम् किमपि तत्वमहं नजाने” भन्ने शब्दमा सम्पूर्ण वैष्णव दर्शनको आत्मा समाहित छ — कृष्णभन्दा पर केही छैन । वैष्णवहरूलाई यो केवल एकमात्र विश्वास होइन, यो अनुभूति हो; केवल एक उपासना होइन, यो जीवनको सम्पूर्ण साधना हो।

श्रीमद्भागवत महापुराण भन्छ: “धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां…” सत्य धर्मको अन्तिम लक्ष्य आत्माको परिपूर्ण मिलन हो, र भागवतले स्पष्ट रूपमा देखाएको यो मिलन कृष्णमा मात्र सम्भव छ । धर्मको प्रत्येक नियम, प्रत्येक व्रत, प्रत्येक तपस्या ती सबैको धुरी कृष्णभक्ति हो । कृष्णको स्मरण विना धर्म केवल बाह्य अनुशासन हो । कृष्णसहित धर्म आत्माको मुक्ति मार्ग हो ।

यता भगवद्गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई मात्र युद्धका लागि प्रेरित गर्दैनन्, उनीलाई जीवनको पराम् सत्य उद्घाटन गराउँछन्: “सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज” (गीता १८.६६) यो वचनको सार यही हो कि जब जीवनका सम्पूर्ण आश्रयस्थानहरू अस्थायी देखिन्छन्, केवल कृष्णको चरणमा शरण लिनु शाश्वत छ । कृष्णात्परम् यही निर्विकल्प समर्पणको नाम हो, जहाँ कुनै वैकल्पिक लक्ष्य वा द्वैत शेष रहँदैन।

जब एक साधक कृष्णको नाममा डुब्छ, उनको अन्तर-ब्रह्माण्डमा एउटा गहिरो परिवर्तन हुन्छ । समयको गति हराउँछ, वियोगको पीडा पनि मधुर हुन्छ र आनन्दको स्वरूप शान्त र अनन्त बन्छ ।

कवि सूरदासले गाएका छन्: “मै नहिं माखन खायो” यो लीलामा बाह्य तर्क होइन, भित्रको मधुर मिलनको रहस्य छ । कृष्णको बाल-लीला, वंशीध्वनि, रासलीला यी सबै केवल पुराणको कथा मात्र होइनन, यी साधकको चित्तमा उत्पन्न हुने प्रेम र अनुरागका प्रतिरूप हुन् ।

कृष्णप्रति पूर्ण समर्पण केवल भावनात्मक शरणागति होइन, यो त परम ज्ञानको फल हो । जब अहंकार विलीन हुन्छ, व्यक्तिगत इच्छाहरू कृष्णको इच्छामा लय हुन्छन्, र आत्मा पुनः आफ्नो मूल स्वरूप सच्चिदानन्दमा स्थापित हुन्छ । “कृष्णात्परम् किमपि तत्वमहं नजाने” भन्नु भनेको जीवनको हरेक श्वास, हरेक आँसु, हरेक हाँसो, र हरेक मौनमा कृष्णको उपस्थितिको अनुभूति गर्नु हो । जीवन र मृत्युको सीमामा पनि जसले यो अनुभूति कायम राख्छ, उसलाई संसारको चक्र पुनः बाँध्न सक्दैन।

“कृष्णात्परम् किमपी तत्वमहं नजाने” केवल एक निबन्धको शीर्षक होइन, यो जीवनको अन्तिम मन्त्र हो । यो आत्माको यात्रा हो, जहाँ संसारका सबै मार्ग अन्ततः कृष्णको चरण-कमलमा समाहित हुन्छन्। अन्ततः,”कृष्णात्परम् किमपी तत्वमहं नजाने”भन्नु भनेको — “कृष्ण भन्दा पर केही छैन, कृष्ण बाहेक अरु कसैको आवश्यकता छैन” — यही हो धर्म, यही हो दर्शन, यही हो मुक्ति ।

(केशव पाठकः साहित्य, दर्शन, प्रकृति र सामाजिक चेतनाका विषयमा कलम चलाउने स्वतन्त्र लेखक)